"Wybrane zagadnienia kultury - kurs języka polskiego"

Wstęp

Język polski na Litwie ma długą i bogatą tradycję.  Polskość przenikała na Litwę dwiema drogami – kolonizacji i polonizacji. Początki występowania polszczyzny na tych obszarach sięgają XIII-XIV w. i związane są z najazdami Litwinów na ziemie polskie, w wyniku których uprowadzano jeńców wojennych. Poza ludnością niewolną w miastach litewskich w owym czasie osiadali też polscy kupcy i rzemieślnicy, którzy przybywali na Litwę dobrowolnie i stanowili znaczny procent mieszkańców. Zachowywali oni język, kulturę polską, czemu sprzyjało zamieszkiwanie w zwartych polskich skupiskach. Po unii w Krewie (1385 r.) i po przyjęciu przez Litwę chrztu w 1387 roku na ziemie litewskie zaczęło napływać polskie duchowieństwo, które także kultywowało polszczyznę i krzewiło ją wśród Litwinów, prowadząc katechizację i odprawiając nabożeństwa w języku polskim. W tym czasie Litwini podbili sąsiednie tereny ruskie, przejmując przy tym ich język i kulturę. Język polskich przybyszy na skutek bezpośredniego kontakt z ruszczyzną oraz osłabienia więzi z Polską ulegał zmianom.

Po unii lubelskiej w 1569 roku nastąpił masowy napływ szlachty polskiej na Litwę (tak powstały tzw. zaścianki i okolice), a także do miast litewskich przybywali różni specjaliści, w tym też artyści: malarze, rzeźbiarze, architekci itd. Równolegle następowała dobrowolna polonizacja litewskich warstw wyższych. Od początku XVII wieku polszczyzna przenika do oficjalnych dokumentów, natomiast od 1697 roku staje się oficjalnie językiem kancelaryjnym. Pod koniec XVIII w. proces polonizacyjny ogarnął większą część szlachty i mieszczaństwa. Natomiast poczynając od połowy XIX wieku zaczęło się polonizować (również dobrowolnie) chłopstwo litewskie  (i białoruskie), przedtem używające dialektów litewskich i białoruskich. Tak więc najpierw powstał na Litwie dialekt kulturalny, którym się posługiwały warstwy wyższe, szlachta, zamożne mieszczaństwo, natomiast polonizacja chłopstwa doprowadziła do powstania polskich dialektów ludowych. Zatem polszczyzna litewska (północnokresowa) pochodzi z kolonizacji i dobrowolnej polonizacji. Obecnie też nie ma ona jednorodnego charakteru, nadal jest podział na dialekt kulturalny i gwary ludowe.

Upowszechniona na Litwie polszczyzna ulegała modyfikacjom, rozwijając się w ciągu wieków w wielokulturowym i wielojęzycznym otoczeniu, w oderwaniu od etnicznych obszarów polskich. Przesiedleńcy z Polski, którzy znaleźli się w obcym otoczeniu językowym, przejmowali liczne elementy z tych języków (litewskiego, (biało)ruskiego). W wyniku oddalenia geograficznego od rdzennej Polski zmiany językowe  miały utrudniony dostęp do języka polskiego na Litwie, co sprzyjało utrzymywaniu się w nim form archaicznych. Polonizująca się ludność przenosiła wiele cech (biało)ruskich, litewskich do polszczyzny. W czasie zaborów język polski na Litwie został poddany silnej rusyfikacji. W efekcie wytworzyła się specyficzna odmiana polszczyzny różniąca się od języka używanego na terytorium etnicznej Polski.

Po II wojnie światowej niemal cała inteligencja przeniosła się do Polski, powstanie zaś nowej inteligencji polskiej na Litwie datuje się  połową siódmego dziesięciolecia. Język jej, zawiera niemało archaizmów, innowacji językowych oraz białorutenizmów, rusycyzmów i lituanizmów.

Język polski na terytorium Litwy ma status języka mniejszości polskiej narodowej. Jego użycie nie ogranicza się jedynie do kontaktów rodzinnych. Używany jest też w innych sferach życia i działalności: w kościele, szkolnictwie (w tym też w wyższym), w mass mediach (gazety, audycje radiowe), gdzie wymagane jest posługiwanie się polszczyzną ogólną nie zaś odmianą regionalną. W tym miejscu należy podkreślić, że terytorialnych odmian językowych, do których zaliczamy też polszczyznę litewską, nie należy uważać za gorsze od języka ogólnego. Po prostu są one stosowane w określonych sytuacjach komunikacyjnych i ograniczone do danego regionu, natomiast odmiana ogólna języka (polszczyzna ogólna) jest ponadregionalna, ma szerszy zakres stosowania ze względu na swoje zróżnicowanie stylistyczno-funkcjonalne. Posługiwanie się poprawną polszczyzną ogółną, kiedy się jest mieszkańcem wyspy językowej (jak w przypadku Wileńszczyzny) oddalonej geograficznie od etnicznych obszarów polskich, otoczonej obcymi systemami językowymi, nie jest łatwe. Używanie na co dzień kilku języków (polski, litewski, rosyjski) sprzyja przenikaniu obcych elementów do języka ojczystego. W takiej sytuacji bardzo trudno jest zachować czystość językową. Wymaga to bowiem od użytkownika nie tylko dobrej znajomości gramatyki języka polskiego, lecz też umiejętności zastosowania w komunikacji językowej wiedzy teoretycznej zdobytej w szkole. Niniejszy kurs ma pomóc Polakom litewskim w uświadomieniu istoty wybranych odstępstw od ogólnopolskiej normy  językowej i dążeniu do ich eliminacji.

Rozpowszechnienie się języka polskiego na Litwie:


wzięto z: https://www.google.lt/imgres?imgurl=http%3A%2F%2Fwww.wilnoteka.lt%2Ffiles%2Fresize%2Fuser_files%2Fadmin%2FWalenty%2520Wojni%25C5%2582%25C5%2582o_9%2Flenku-gimtoji.-600x429.png&imgrefurl=http%3A%2F%2Fwww.wilnoteka.lt%2Fartykul%2Fpolacy-i-jezyk-polski-na-litwie-wg-mapijoziailt&docid=l8aGGhVhsbC0DM&tbnid=i_65MB2GQhZsXM%3A&vet=10ahUKEwjfktSS1J7aAhUGkCwKHU_9D3UQMwg6KAswCw..i&w=600&h=429&bih=720&biw=1600&q=rozpowszechnianie%20sie%20jezyka%20polskiego%20na%20Litwie&ved=0ahUKEwjfktSS1J7aAhUGkCwKHU_9D3UQMwg6KAswCw&iact=mrc&uact=8

Z. Kurzowa, Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI-XX w., Kraków 1993, s.31-35.

 

J. Mędelska, Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku, Bydgoszcz 1993, s.6-7.

H. Bartwicka, J. Mędelska, Może się pan na mnie polożyć… słowniczek dyferencjalny współczesnego północnokresowego dialektu kulturalnego i języka ogólnego, Bydgoszcz 1995, s. 7.

J. Mędelska, Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku, Bydgoszcz 1993, s.12-14.

Turska H., O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, Studia nad polszczyzną kresową, t.1, 1982, s. 21-22.

J. Mędelska, Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku, Bydgoszcz 1993, s.16-17.

[7] https://www.google.lt/imgres?imgurl=http%3A%2F%2Fwww.wilnoteka.lt%2Ffiles%2Fresize%2Fuser_files%2Fadmin%2FWalenty%2520Wojni%25C5%2582%25C5%2582o_9%2Flenku-gimtoji.-600x429.png&imgrefurl=http%3A%2F%2Fwww.wilnoteka.lt%2Fartykul%2Fpolacy-i-jezyk-polski-na-litwie-wg-mapijoziailt&docid=l8aGGhVhsbC0DM&tbnid=i_65MB2GQhZsXM%3A&vet=10ahUKEwjfktSS1J7aAhUGkCwKHU_9D3UQMwg6KAswCw..i&w=600&h=429&bih=720&biw=1600&q=rozpowszechnianie%20sie%20jezyka%20polskiego%20na%20Litwie&ved=0ahUKEwjfktSS1J7aAhUGkCwKHU_9D3UQMwg6KAswCw&iact=mrc&uact=8