Polszczyzna używana przez społeczność polską na Litwie

Aby zrozumieć genezę występowania  języka polskiego na Litwie, trzeba nawiązać do historii tych ziem. W XII-XIV  wieku Litwini podbili i podporządkowali sobie wielkie obszary ziem ruskich. Przejęli od podbitego narodu nie tylko jego kulturę i obyczaje, ale także język. Fakt ten sam w sobie nie stanowi wprawdzie wyjątku w dziejach narodów świata, jednak zdecydowanie częściej podbite ludy przejmują język  zwycięzcy. Na Litwie stało się inaczej. To Litwini przejęli język podbitego kraju, ale zruszczeniu uległy tylko wyższe sfery społeczeństwa.

W tym samym czasie stopniowo napływała na Litwę ludność z sąsiedniej Polski wtapiając się z łatwością w otoczenie. Było jej początkowo niewiele. Jednakże w XIV wieku polscy kupcy i rzemieślnicy stanowili już znaczny procent mieszkańców litewskich miast [J.Mędelska, Język polski na Litwie w dziewiątym  dziesięcioleciu XX wieku Bydgoszcz 1993, s. 9-10]. Zachowywali oni swoją narodową kulturę, obyczaje oraz język, czemu  sprzyjało zamieszkiwanie w zwartych polskich skupiskach.

Po unii w Krewie i po przyjęciu chrześcijaństwa przez Litwę w 1387 roku zaczęli przybywać na ziemie litewskie przedstawiciele polskiego duchowieństwa. Umacniali język polski wśród Polaków na Litwie, prowadząc katechizację i odprawiając nabożeństwa w tym języku.

Używana przez Polaków na Litwie polszczyzna różniła się od języka mieszkańców Polski. Charakteryzowały ją liczne naleciałości ruskie, a także pewne cechy litewskiego systemu językowego. Był to efekt ich kontaktu językowego z ruszczyzną oraz osłabionych związków z Polską.

Najsilniejsza ekspansja Polaków na ziemie państwa litewskiego nastąpiła po Unii Lubelskiej tj. po roku 1569. Akt Unii zniósł zakaz uniemożliwiający Polakom nabywanie dóbr ziemskich i piastowanie urzędów na Litwie. Od tej pory  na ziemie litewskie zaczęli przesiedlać się masowo przedstawiciele polskiej szlachty, a za ich dworami podążali także ludzie kultury, sztuki i nauki.

Polonizacja Litwinów trwała i zataczała coraz szersze kręgi. Nie miała jednak charakteru akcji wynaradawiania. Poza dworem książęcym, bojarami i szlachtą zaczęło się również polonizować litewskie mieszczaństwo.

W roku 1696 język polski  otrzymał na Litwie status języka urzędowego. Użytkowanie języka polskiego na Litwie było jednak zróżnicowane. Po polsku mówiły przede wszystkim litewskie miasta i miasteczka, dwory i zaścianki.

Dopiero w drugiej połowie XIX wieku język polski zaczęło przejmować litewskie i białoruskie chłopstwo, któremu akt uwłaszczenia przyniósł poprawę warunków życia i rozbudził potrzeby kulturalne. Polonizacja włościan przebiegała bardzo szybko, w ciągu 2-3 pokoleń litewscy i białoruscy chłopi przejęli język polski i wytworzyli północno-kresowe gwary ludowe. Wówczas to powstały na Litwie zwarte polskie obszary językowe, tzw. wyspy: wileńska, kowieńska i smołwieńska. Od tej pory polszczyzna północno-kresowa miała już dwie najważniejsze grupy użytkowników: inteligencję i chłopstwo.

Polacy mieszkający na Litwie z opóźnieniem przyswajali sobie zmiany językowe, które dokonywały się w języku polskim na terenie Polski. W związku z tym upowszechniona na Litwie polszczyzna nabierała wyrazistych cech regionalnych. Znacznie dłużej utrzymywały się w niej polskie archaizmy tj. stare formy językowe. Nierzadko zresztą Polacy przechowywali je świadomie, ponieważ byli do nich bardzo przywiązani jako do cech obecnych w języku ich ojców i dziadów. Izolacja od etnicznych terenów prowadziła także do wytwarzania pewnych własnych, odrębnych cech, tzw. językowych innowacji lokalnych, które dokonywały się na rodzimym gruncie. 

Polszczyzna litewska formowała się  na obcym podłożu, w ciągłym kontakcie z obcymi systemami językowymi: litewskim i (biało)ruskim. Stąd też z łatwością przenikały do niej lituanizmy i (biało)rutenizmy. W czasie zaborów polszczyzna litewska została poddana silnej rusyfikacji. Pojawiły się w niej liczne elementy przejęte z języka rosyjskiego. Nic więc dziwnego, że użytkownicy tego wariantu polszczyzny byli bez trudu rozpoznawani przez mieszkańców innych dzielnic Polski.

Po II wojnie światowej język polski na Litwie kształtował się w szczególnych warunkach. Pozostawał on w zasięgu oddziaływania dawnej północno-kresowej odmiany języka polskiego, zwłaszcza jej gwarowych realizacji. Przedostawały się do niego stare elementy litewskie, białoruskie, rosyjskie, trwały archaizmy. Jednocześnie nowa inteligencja polska, władała biegle językiem rosyjskim, który stał się na Litwie językiem urzędowym. Szybko i łatwo przenikały więc do polszczyzny nowe rusycyzmy oraz wracały do obiegu stare, jeszcze XIX-wieczne elementy z języka rosyjskiego.

Współczesny język polski na Litwie zmienia się jak każdy język. Jednak Polacy na Litwie nadal używają wyrazów i form, o których w Polsce dawno zapomniano. Powstają również nowe formy językowe, które poza  Litwę nie wykraczają.

Ostatnia modyfikacja: Tuesday, 17 April 2018, 10:08 AM